This site is dedicated to the creations of Independent Iranian Artists

شنبه، فروردین ۰۵، ۱۳۹۶

نگاهی به دست های آلوده در "سفر خیال" / خاطرات طیفور بطحایی / نوشتۀ اسد رخساریان


سرمایه در کشورهای پیشرفته ره­‎آوردهایی هم­چون دموکراسی و آزادی بیان داشته است. این دو در ایران پاشنه‎­ی آشیلِ حکومتی بوده و هنوز هم هستند.




                دادگاه دوم؛ از چپ: طیفور بطحایی، خسرو گلسرخی، منوچهر سلیمی، 
                                            کرامت دانشیان، عباس سماکار

سفر خیال، خاطرات، طیفور بطحایی، نشر خانه‎­ی هنر و ادبیات، گوتنبرگ، سوئد، چاپ اول زمستان ۱٣۹۱(٢۰۱٢)*

نگاهی به دست های آلوده در "سفر خیال" / اسد رخساریان
خوش بود گر محکِ تجربه آید به میان
تا سیه‎روی شود هر که در او غش باشد.
                                                  "حافظ"

یک تبعیدی خود را در محیطِ تاز‎‎ه‎­ای که در آن فرود آمده، به زیرِ سئوال می­‎کشد. به ارزیابی گذشته‎ی خود می­نشیند. در سرای روح و اندیشه­‎ی او آرزوهای بر بادرفته سر برمی­آورند. در بسترِ مرورِ چنین منظومه‎­ای او به ناگزیر نگرشی دراماتیک پیدا می­کند. "سفرِ خیال" اثرِ طیفور بطحایی با این ویژگی­‎ها همراه است. سئوال، طرحِ نوشتاری کتاب را پی می­ریزد. ارزیابی گذشته، با هدفِ تشریح ریشه­‎های آغازین درامِ یک زندگی پُرفراز و نشیب که در این کتاب بازخوانی خواهد شد، صورت می­گیرد. در این ریشه‎­ها که شکلی نمادین گرفته­‎اند، نقش­‎هایی از آرزوهای بربادرفته بر جای مانده است. در برابرِ این نقش‎­ها، نویسنده نگاهی جستجوگر و کنجکاو دارد. لحنِ او متأثر از رازهای نهفته در درونِ آن­ها است. و چنین است که این لحن آمیزه‎­ای از شعر دارد و حسّی فلسفی چاشنی آن است.
پاراگرافِ نخستِ کتاب، خود این گزاره را به صورتی مجمل بازگو کرده است:
"غروب است و از پرسه‎­زدن در کوچه پس­کوچه‎­ها می­آیم. اسمش را هم گذاشته‎­ام قدم‎­زدن. به نامه­‎ات فکر می­کردم و جوابی که باید یا نباید بدهم. تو در جستجوی گذشته­‎ای هستی که مرا در آن ببینی و شاید از ورای آن به شناختی از خودت برسی. من کی هستم؟ چرا ما اینجا هستیم و جای دیگری نیستیم؟ چه شد که زندگی ما چنین شده است و ..."ص. ۷
نقب‎­زدن به دنیای گذشته و بازنگری شرایطی اجتماعی - سیاسی که نویسنده در پهنه‎­ی آن بالیده است، لازمه‎­ی‎‎ پاسخگویی به پرسش‎­های مطرح شده در بالا است. پس نویسنده سفری خیالی آغاز می­کند.
خیالی از آن رو که گذشته‎­ی خود را ارزیابی کند. خیال˚ تیزپروازترین مرکب تبعیدی و حتّا زندانی و هر گم­کرده راهی در دشت و بیابان است. زمانی که این مرکب را رامِ خود کنی، تو را به هر کجا که آرزو داری تواند بُرد. با او حتّا تنهایی خود را پس می­زنی، به کشفِ چیزهایی در خود نائل می­آیی که در سابق آن­ها را نمی­شناخته­‎ای و در سایه­‎ی او گسل­‎های درونی خود را می­توانی سروسامان بدهی. بسیاری ازآثارِ هنری، ادبی و حتّا فلسفی با بهر‎ه‎­وری از آسایشی که از رهگذرِ خیالِ برای نویسندگانِ آن­ها میسّر شده است، به وجود آمده­اند. سفرِ خیال، تمامی این نشانه­‎ها را داراست. روشِ طرحِ پرسش­‎ها و پیش ­کشیدنِ مسائل و مشکلاتی که نویسنده آن­ها را تجربه کرده است و پاشیدنِ رنگی از غنای ادبی و گاهی طنز و پوشانیدنِ جامه­‎ای از ظرافت و متانت که همانا زیبایی است بر قامت آن­همه نیز، تجربه­‎ای است نادر که باید پس از جدال­‎های درونی بسیار و متقاعد کردنِ خود به پذیرشِ واقعیّتِ موجود برای نویسنده میسّر شده باشد.  
در این سفر نخستین بیتوته‎­ی راوی چنان که طبیعی می­نماید، زادگاه و شهرِ کودکی­‎ها و جوانی­‎های او است. این شهر سنندجِ امروز و کُرسان دوره‎ی سلطان سنجر سلجوقی است. شهرِ زیبایی نیست. امن و آسایش در بیغوله­های آن بلاست. شرایطِ اجتماعی سنندج پس ­از سال­های ۱٣٢۰ خورشیدی به گونه­‎ای که در این کتاب آمده است تا چند سال پس­ از اصلاحاتِ ارضی چندان تعریفی ندارد. گویا سنندجِ آن سال­ها، مانندِ خیلی از شهرهای دیگر ایران، میدانی است برای بازی گرگ‎­ها و میش‎­ها. برای مفتخواری روحانیون و میدان‎­داری لات‎­ها، عربده­جویان و زورگویان. یادواره­‎هایی که نویسنده از شهرِ کودکی­‎های خود ترسیم می­کند، برجسته‎­ترین آن­ها هستند. این یادواره­‎ها هم نتیجه‎­ی رویدادهای گذشته است و هم زمینه‎­سازِ حوادثی که در آینده­‎ی زندگی نویسنده تسمه بر گرده‎­ی توفان‎­های سیاسی خواهند بست. به دیگر زبان، این مجموعه­‎ای برگزیده از تاریخِ اجتماعی - سیاسی یک شهر و نیز یک کشور در دوره­‎ی یاد شده است که در تعیین خطِ مشی زندگی، اندیشه و شیوه‎­ی مبارزاتی نویسنده یا رقم‎­زدنِ سرنوشتِ انسانی او نقش داشته‎­اند.
دانشجویی از یک کتابفروشی جلوی دانشگاه کتابی می­خرد. کتاب­فروش کتاب­‎های دیگری به او پیشنهاد می­کند. او آن­ها را هم می­خرد و تا به خانه برسد دستگیرش می­کنند و سپس معلوم می­شود که آن کتاب‎­ها از انتشاراتِ حزبِ توده بوده است. دانشجو یازده سال زندان می­گیرد.
گویا قرار است شهروندان را کوتوله بار آورده و قابشان بگیرند و در موزه‎­ها به نمایش بگذارند. قرار نیست که این مردم با پیشرفت­‎های مدرن جوامعِ دیگر در گستره‎­های گوناگونِ دانشی و ادبی آشنا شوند. امّا در عینِ حال دستگاهِ حکومتی به روایتِ نویسنده به آخوندها باج می­داد و برای یک یک مراجع بزرگ و حوزه‎­ها و مکاتبِ دینی­‎شان حقوق تعیین کرده بود.
آن زمان جامعه­‎ی ایران با پیشرفت­‎های سریع اقتصادی به جلو گام برمی­داشت. طبیعی است که اقتصادِ پیشرفته فرهنگِ پیشرفته می­طلبد. با این وجود فرهنگ در این کشور مخلوطی از شعائر دینی و مظاهرِ تبلیغی و تهییجی سرمایه­ است، نه تاریخ، دانش و عللِ پیدایشِ آن. سرمایه در کشورهای پیشرفته ره‎­آوردهایی هم­چون دموکراسی و آزادی بیان داشته است. این دو در ایران پاشنه‎­ی آشیلِ حکومتی بوده و هنوز هم هستند. این است سبب­‎های بنیادی نارضایتی­‎های اقشارِ گوناگون جامعه­‎ای که نویسنده­‎ی سفرِ خیال در روزگارِ تحصیل و کار و مبارزه در ایران دوره‎­ی پهلوی تجربه کرده است.
این تجربه‎­ای است گران‎بها برای امروز و فردای ما. ریشه‎­های شورشِ ایرانیان در سالِ ۵۷، در برابرِ سلسله­‎ی‎ پادشاهی پهلوی در درونِ آن نهفته است. نباید از آن به آسانی درگذریم. این تجربه نخست ره­‎آوردِ اعتراض­‎های دائمی دانشجویان، قیام‎­های مسلّحانه و هماوایی بسیاری از شاعران و نویسندگان آن دوران با آن­ها است. حکومت سعی می­کرد هر گونه هزینه‎­ی خدماتی دانشجویان را تقبّل کند. درس و دانشگاه برای آن­ها گران تمام نشود. ما در جامعه‎­ای سکولار زندگی می­کردیم. عیسا به دینِ خود بود و موسی به دینِ خود. امّا در هر حال دانشجو ناراضی بود. کوچکترین تغییری در جامعه دانشگاه را به اعتراض وامی­داشت. چرایی آن را باید در استبدادِ فردی حاکم و انگیزش‎­های آن در تک تک آحاد جامعه دانست. این پدیده -استبداد- از سپیده­‎دمانِ تاریخِ ایران در رگ و خونِ مردمِ این سرزمین ساری و جاری بوده است و هست. استبداد هم در ارگان­‎ها و اداراتِ دولتی و خاصه در ارگا‎ن‎­های نظامی - پلیس، ژاندارمری و ارتش- خود را در نزدِ مقاماتِ بالاتر به نمایش می­گذاشت و هم در نزدِ پدران و سپس مادران و برادرهای بزرگتر در خانواده­‎ها. جامعه به طبقات و کاست‎­های گوناگون تقسیم شده بود و در این میان فقر و محرومیّت و همچنین تحقیر به پایینی­‎ها رسیده بود. نوشتم: فقر و محرومیّت و تحقیر! و این آخری است که آتش در خرمنِ غرور و حرمت انسانی وارستگان، مردم آزاداندیش، تیپاخوردگان، بینوایان و محرومان می­افکند.(۱)  در چنین وضعیّتی در حالی که برخی از دانشجویان بورس تحصیلی دریافت می­کردند و برای ادامه‎­ی تحصیل به اروپا و امریکا می­رفتند، در خارج فعالیّتِ خود را علیه حکومتی که خواهانِ ارتقاء تحصیلی آن­ها بود، علنی می­کردند.(٢)  
بازتابِ این تجربه­‎ی تلخ را می­توان در سراسرِ "سفرِ خیال" مشاهده کرد. طیفور بطحایی با زبانی صمیمی و ساده آن را جا به جا در ندانم­‎کاری گروه­‎ها در حزب یا سازمان­شان و در برابرِ دولتِ بعد از انقلاب، در برخوردِ با یکدیگر، در برخوردِ با اعضا، کادرهای سازمانی یا حزبی و مردم و در تصمیم‎­گیر‎ی‎­های عجولانه­ی آن­ها نکته به نکته خاصه در مناطقِ درگیری و در بن­‎بست­‎های فکری و عملی­‎شان در کردستان و به تبعِ آن در تمامِ ایران و سپس در خارج کشور نام و نشان کرده است.
از شواهدی که در این نوشته به دست داده می­شود، ساواک بزرگترین تولید کننده‎­ی ترس و نارضایتی در جامعه بوده است. سرانِ ساواک خاصه از دوره­‎ی ثابتی به بعد، برای این که خود را در دلِ شاه بیشتر جا کنند، هر روز توطئه‎­هایی ساختگی را کشف و خنثی می­کردند، یا طرح­‎ها و اندیشه­‎هایی مخالف را که هنوز در حالِ شکل­‎گیری بود­ه­‎اند، چنان پروبال می­دادند که دربار و جامعه را هم به همراهِ آن در بُهت و حیرت فرو برند. داستانِ گروهی که در سالِ پنجاه­ و یک به گرونگان­‎گیری از خانواده­‎ی دربار به دامِ ساواک گرفتار آمد و نویسنده­‎ی این کتاب نیز از اعضای آن بوده است، هنوز در مرحله­‎ی فکر و طرّاحی به سر می­برده است.
بنابراین، برای کسانی که می­خواهند بدانند که بر این سرزمین چه رفته است که امروزه تمامِ برگه­‎های اعتبارش را سوخته می‎­یابند، می­توانند اوراق این کتاب را ورق بزنند و ببینند که چگونه ساواک ذهن و زبانِ جامعه را خفه می­کرد، چنان که وقتی دانشجویان سر از زندان درمی­آوردند، چنان که بایسته و شایسته­‎ی آن­ها است از تئوری تاریخ و انقلاب بهره­ای نداشته­‎اند، امّا می­خواستند حکومت را سرنگون کنند. و از سویی سازمانِ به اصطلاح اطلاعات و امنیّتِ کشور خود بذرِ تفرقه می­‎پاشید و از سویی دیگر آخوندها و بسا روشنفکرِ تجزیه­ شده در فرهنگِ آخوندی، زمین را شخم می­زدند و با ادبیاتی از نوع ادبیات جلال آلِ‎احمدیو جامعه‎­شناسی‎­ای از نوعِ شریعتیِ آن، گیاهان خشم و نفرت را پرورش می­دادند. این نشانه‎­ها و اشاره­‎ها را می­توان در "پرونده‎­ی گرونگان­گیری" و "زندان"، از صفحه­‎ی پنجاه و هشت تا هشتاد و سه این اثر ردیابی کرد.
نویسنده مرورِ ایّامِ زندگانی خود را بر سرِ بزنگاه­‎های تاریخی با درنگ و تأملّی شاعرانه همراه کرده است. در این موقعیّت­‎ها او حسّاس‎­ترین لحظات را می­گذراند. لحظاتی که به خود یادآوری می­کند که در کجاست و در آنجا به چه و به که­‎ها می‎­اندیشیده است. چنان که اغلب خود در جایی است و مرغِ اندیشه­‎اش در جایی دیگر. فاصله‎­ی او با یادواره­‎هایش و با مرغِ اندیشه­‎اش بُعدهای زمانی گوناگونی را درمی­‎نوردد؛ او را گاه در ترکمن صحرا می­یابیم و گاه در تهران یا شیراز و بعدها در کوەهای کردستان و اربیل و سپس‎­ترها در پاریس و گوتنبرگ و مسکو و قزاقستان - برای ساختن فیلم.
و به این سیاق تصاویری که به شکلی طبیعی در بورانِ حوادث به وجود می­آیند از نما و ژرفایی تأمل‎­برانگیز برخوردار می­شوند. داستانِ فروپاشی اتّحادِ جماهیر شوروی که نویسنده از نزدیک شاهدِ آن بوده است، جانمایه­ای سخت شگفت‎­انگیز و به طورِ طبیعی طنزآمیز دارد. این طنز در درونِ خودِ ماجرا خوابیده است. یک تراژدی کُمدی تاریخی است که در آن سرزمین به پایان رسیده است و شگفتا که دارد خود را در ایران از آغاز تکرار می­کند. چنان که وقتی نویسنده با شهروندان روس از نوع و ماهیّتِ انقلاب ایران می­گوید، آن­ها با کمالِ تعجّب می­گویند: "پس بگو در آنجا هم کمونیست‎­ها سرِ کار آمده­‎اند!" ص.٢۱٢
امّا مسئله­‎ی کردها و ایران و سرنوشتِ آن موردِ کندوکاو نویسنده است. انقلاب و جنگ و تبعید حکایتی است که همچنان باقی است. چگونه می­توان این حکایت را باز شناخت؟ فکر می­کنم شیوه­‎ای که نویسنده­‎ی سفرِ خیال در پیش گرفته است ابزاری را برای شناخت گوشه­‎هایی از آن در اختیارِ خواننده می‎­نهد. می­توان گفت: طیفور بطحایی هنر خاطره­‎نویسی و داستان‎­نویسی مدرن را در این کتاب درهم آمیخته است. زبان او خالی از ایراد نیست امّا با آمیزه­‎هایی ادبی آراسته است و ویراسته.(٣) متنِ حاضر را می­توان به استعاره "نگاهی به دست­‎های آلوده" یا "خاطرات و اندیشه‎­های یک تبعیدی"، نامید. و این نگاه و خاطرات و اندیشه­‎هایی که در "سفرِ خیال" آینه‎­گردانی می­کنند، آمیزه­‎ای از تمامی این‎­ها است و یک اثر ادبی - سیاسی نو در ژانر ویژه­‎ی خویش.


برای خواندن کتاب به زبان فارسی به لینک زیر مراجعه کنید

 پانویس       
۱- امّا تاریخ کنفدراسیونِ دانشجویی ایرانی در امریکا هم خواندن دارد. زندگی­نامه‎­ی بسیاری از آن­ها سرشار است از گره­‎های کورِ ذهنیّتِ ایرانی مسلمانِ از دلِ جامعه­‎ی فئودالی برآمده در رویارویی با دنیای مدرن و به موازاتِ آن اقداماتِ کورکورانه‎­ی آن­ها که جا دارد یک یک بازخوانی شود. همه می­خواستند حکومتِ پادشاهی برچیده شود. امّا هیچ گروهی آلترناتیوی ارائه نمی­داد. در نهایت شیوه‎­ی مبارزاتی لنین و استالین، مائوتسوتونگ، فیدل کاسترو و چه­‎گوارا و حتّا انورخوجه را برای مبارزە پی می‌گرفتند.
٢- جامعه­‎ی طبقاتی دورانِ پهلوی پس از انقلاب دست­‎نخورده باقی ماند. استبداد سلطنتی بدل به استبدادِ دینی گردید. یعنی در واقع آن استبدادِ تاریخی خاصِ ایرانی ضربدر دو شد. سکولاریسم از دنیای ایرانی رخت بربست. آزادی‎­های بدیهی فردی و اخلاقی دود شدند و به هوا رفتند. طبقه­‎ی متوسط به ورشکستگی گرایید. و کاست­‎های دیگری خاصه در میان روحانیون و اقشارِ فرودست به وجود آمد که تحلیلِ جامعه­‎شناسنانه­‎ی خویش را می­طلبد. امّا آن "تحقیر"ی که گفتگویش در متن پیش آمد، امروزه به رسوایی کشیده است و در معرضِ تماشای جهانیان قرار دارد.
٣- این کتاب نخست به کُردی نوشته شده و سپس به فارسی برگردانده شده است.        
تارنمای پرتو،
طیفور بطحایی، نویسنده، فیلمساز، فعال سیاسی، در سال ۱٣٢۶ در سنندج متولد شد. تحصیلات مقدماتی خود را در همان شهر به پایان برد. پس از پایان تحصیلات در قالب طرح سپاه دانش مدت دو سال به معلمی مشغول بود و پس از آن در سالهای ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۲ در «مدرسهٔ عالی سینما و تلویزیون تهران» به تحصیل در رشتهٔ فیلمبرداری پرداخت. در اوایل دههٔ ۷۰ میلادی (پنجاه شمسی) به دلیل گرایش به چپ و عضویت در گروه موسوم به "گروده دوازده" در طرح گروگانگیری فرح پهلوی و تقاضای آزادی ٣۰۰ زندانی سیاسی، دستگیر، محاکمه و به حبس ابد محکوم شد. در جریان انقلاب ۱٣۵۷ به  همراه دیگر زندانیان سیاسی آزاد شده به کردستان بازگشت و فعالیت سیاسی را در حزب دمکرات کردستان ایران از پی گرفت وی در سال ۱۹۸۵ از این حزب کناره‌گیری کرد اما به فعالیت سیاسی خود در تبعید و پس از مهاجرت به سوئد، ادامه داده و در کنار تدریس در گوتنبرگ به نویسندگی و پیکر سازی روی آورده است. 

هیچ نظری موجود نیست: