This site is dedicated to the creations of Independent Iranian Artists

شنبه، خرداد ۰۸، ۱۳۹۵

از رستم التواریخ -5 / وُسعتِ ایران در زمان شاه سلطان حسین و شرح بنای چهل ستون / مسعود کدخدایی

پس از "شاه سلیمان" که رستمالحکما میخواهد خدا رحمتش را بر گور او بریزد و پاکجایی در بهشت نصیبش گرداند، فرزندش شاه سلطان حسین بر تخت فرمانفرمایی مینشیند و به رتق و فتق امور جهانداری و مرزبانی مشغول، و در نهایت خوبی و مرغوبی به امور مملکت میپردازد و پیروزیهای بزرگ کشورسِتانی از وجود مبارکش حاصل میشود. به گمان رستمالحکما در همۀ جهان پادشاهی از او بزرگتر نبود، و کشور ایران در دست او از آراستگی و پیراستگی بر کشورهای دیگر برتری داشت. او چنین ادامه میدهد:

بی گفت و شنود، همۀ اهل عالم آن وجودِ مقدسِ دارای صفّت‎های پسندیده را فرماندهی میدانستند که باید مطیعِ امرش باشند. فرمان لازم به‎اطاعتِ او در افق‎های عالم جاری، و حکم‎هایش در اطراف گیتی نفوذ و تأثیر داشت و بیش از سی سال با دولت و اقبال، و عزت و جلال، با عیش و عشرت و خرمی و شادمانی، و سور و کامرانی، به خوبی بر اهل ایران سلطانی نمود و درهای آسایش و رفاه و سرور و کامکاری، و حساب و کتاب را بر روی جهانیان گشود.

همۀ مردم ایران یعنی کابل، قندهار، هرات، بلخ، همۀ خراسان، مرو، کرمان، بلوچستان و سیستان، زابلستان، نیمروز، فارس با همۀ توابع و بندرها، بحرین، قطیف، لحسا[1]، پایتخت اصفاهان با توابع، یزد با توابع، کاشان با توابع، و قم که در وسعت مانندِ دلِ ملوک است با توابع، و دارالملک ری و تهران و خار و ورامین با توابع، طبرستان و دارالمرز مازندران و گیلان و گرگان با توابع، همدان با توابع، کرمانشاهان با توابع، بروجرد با توابع، قلمرو علی شکر و آذربایجان با توابع، شیروانات با توابع، داغستان و قراداغ و قراباغ با توابع، گرجستان و تفلیس و ارمنیّه با توابع، لرستان با توابع، کردستان با توابع، خوزستان با توابع، عربستان با توابع، مسقط با توابع. خلاصۀ کلام آنکه همۀ ایران و گوشه و کنارش در تصرّف کارگذارانش بود.

از هندوستان و سند و حبشه و زنگبار و روم و ترکستان و بخارا و سمرقند و شهر سبز[2] و تاشکنت و فوقان و قرشی و خجند و ارکنج و ابرخان و بدخشان و مرغابه و داسنجر و تبّت و خلخ و فرخار و کاشغر و خانبالق[3] و چین و ماچین، و ختا و سقلاب[4] و بلغار و مسکاو و همۀ ممالک روس و هفت پادشاه فرنگ و از همۀ خشکی و دریاهای عالم باج و خراج و ارمغانی و پیشکش و هدایا را به زیبایی، و با فرمانبرداری و رضای دل، بی گفت و شنود به درگاه و دربار عدالت‎مَدارش می‎آوردند.

نزدیک به هزار دختر خوب‏‎روی سفید و زیبا از هر طایفه و قوم و قبیله، از عرب و عجم و ترک و تاجیک و دیلم، با مراسم عروسی و دامادی، با سرور و دلشادی، و با ساز و کوس و کَورکه و نقاره، و شهر را آیین بستن و چراغان نمودن، به عقد و نکاح خود درآورده، و فرزندان و فرزندزادگانش از ذکور و اناث، و بزرگ و کوچک، به مرز هزار نفر رسیده، و همه به ناز و نعمت پرورده [شده] بودند.

همۀ امور سلطنت و جهانبانی‎اش موافق نظام و قانونِ حکیمانه، و راست و درست و خوشی‎انگیز، و مصلحت‎آمیز بوده، و شهر دلگشای بهشت‎آسای اصفاهان که پایتخت برگزیده بود، از فرط آبادانی چنان بر ساکنان تنگ شده بود، که جا و مکان خالی̊ نیست و نایاب شده بود. قیمت زمین ساده به ذرعی ده تومان رسیده بود و یافت نمیشد، و از این بیشتر هم خرید و فروش میشد، اما کم.

به ناچار از تنگی مکان، شش کیلومتر از شهر دور، نزدیک به دامنۀ کوه صُفۀ باصفا شهر نویی به‎نام فرح‎آباد، با عمارتهای عالی و بناهای بلند [متشکل] از خانه‎ها و حجره‎ها و غرفه‎ها و قصرها و ایوان‎ها و باغچه‎ها و گلزارها و جدول‎ها و حوض‎ها و دریاچه‎ها که از خوبی و مرغوبی و دلپسندی رشک ارم ذات‎العماد[5] بود، بنا نمودند، و آن را در نهایت استحکام، از سنگ و آجر و گچ ساختند.

خانه‎ها، حجره‌ها، غرفه‎ها، قصرها، و در و دیوار آنرا با طلا و لاجورد بدخشانی و آیینه‎ها مصور و مزیّن نمودند. شاهنشین دلپسندی مخصوص وی ساخته بودند که هر وقت [شاه] در آن می‎نشست امیران و وزیران و باشیان و غلامان به نظام و ترتیب از یک جانب او صف میکشیدند، و از جانب دیگرش نزدیک به هزار زنِ ماه‎پیکرِ پری‎منظر، یک از یک بهتر، زیباتر، رعناتر و خوش‎تر، همه با زینت و زیور و غرقه در گوهر به نظم و ترتیب صف می‎کشیدند، و شاه همه را میدید و تماشا می‎نمود. همۀ ایشان جمال عالم‎آرای شاه را مشاهده می‎نمودند، اما مردان زنان را، و زنان مردان را نمی‎دیدند.

در دولتخانه‎اش خیابانی به طول بیش از یک کیلومتر و عرض بیش از صد متر با طاق‎نماهای خوب و با نقش و نگار، برای نشستن خادمان و اطرافیان و نظامیان و اهل قلم ساختند، و فرمود دو دریاچه ساختند، یکی به هشتاد جریب[6] طول و چهل جریب عرض، و یکی دیگر به چهل جریب طول و بیست جریب عرض. اطراف آن‎ها را از سنگِ تراشیده با جای شمع و جای فوّاره‎های کوچک مسی و حمام وسیع بی‎نظیر، و کاروانسرای بسیار وسیع دلگشا، و تکیۀ دلکش، پر از گل و لاله و ریحان و سرو و صنوبر، در نهایت آراستگی ساختند.

در اطراف آن دولتخانۀ مبارکِ پادشاهی، برای امیران و وزیران و باشیان و غلامانِ خاصّه و نزدیکانِ دربار، به‎قدر رتبۀ هرکس خانه‎های مناسبی در خیابان‎های باتناسبی ساختند که درهای همۀ آنها روبه‎روی هم بود و در جهان کسی مثلِ آن شهرِ پر نقش و نگار، آراسته و پیراسته، پر از باغ و بُستان و نهر و جدول و جویِ دلخواسته، ندیده و نشنیده.

او برای خود در شهر اصفاهان، در جنب دیوان‎خانۀ برکت‎نشانۀ شاه عباسی که معروف به چهل‎ستون است، و در وسط صحن دلگشا و عرصۀ جان‎فزایش که بیش از هزار متر در هزار متر[7] میباشد [عمارتی ساخت]. از طرف شرقی، تالاری [ساخت] با سقفِ چوبینِ منقش به طلای نابِ کانی و لاجوردِ بدخشانی و آیینه‎های صافی با چهل ستون که در میانش حوض آب هست و چهار طبقه است. در عقب تالار شرقی بخشی با سقف بلندِ مصوّر هست که رزم و بزم ملوک صفویه را به همان‎گونه که بوده، بر دیوارهای آن نگاشته‎اند، و نیز در طرف غربی بخشی است با ایوانی به بلندای گردون. در طرف جنوبی و شمالی آن دو تالار طولانی، و در هر تالار دو تالارچۀ فوقانی با حجره‎ها و خانه‎های مناسب و ضروری هست، که به سوی هرکدام از آنها سه در گشوده میشود.

همۀ پایه‎های عمارت، از درون سنگ مرمر و رُخام، و از بیرون سنگ گردون‎فام است. در دو طرف شرقی و غربی آن دو دریاچۀ طولانی، و در دو طرف جنوبی و شمالی آن دو حوض و پیرامون آن جدولی پُرفوّاره با آب‎افشان هست که متّصل است به تالار طویلۀ شاه عباسی و دو اُرسیِ چهار قسمتی از دو طرف تالار با سقف‎های گچ‎بری و نقاشی شده با طلای نابِ کانی و لاجوردِ بدخشانی که تالار هفت مرتبۀ چهل‎ستونِ علی‎قاپی[8] به آن متصل است، و در اطرافش برای اسب‎های خاصّۀ پادشاهی با جُل‎های زربفت و یراق‎های مرصع به جواهر آبدار[9] به دلخواهی، آخورهای سنگی ساخته‎اند. این طویله از یک طرف محدود به انگورستان شاه عباسی است که رشک بهشتِ برین است، و از یک طرف محدود به باغ فردوس‎آسای معروف به هشت بهشتِ شاه سلیمانی که طول و عرض آن به تخمین به‎قدر دوهزار متر در دو هزار متر است.

در وسط آن ایوان بلند، طاقی مانند گنبد سپهرِ مینا فام، پر از نقش ستارگان بزرگ و روشن و اجرام [آسمانی] هست که در چهار جانبش چهار تالار با ستون‎های محکم و پابرجا با حجره‎ها و غرفه‎ها و قصرها و زاویه‎های بالایی و پایینی، تو در تو و دلگشا و همه نقشدار و مزین به طلای نابِ کانی و لاجورد بدخشانی و آیینه‎های صافیِ روحانیِ جان‎فزا [قرار دارد]. در جانب شرقی و غربی دو دریاچۀ پر از آبِ صاف و درخورِ زورق هست که پیرامون آن‎ها جدولِ آب جاری است.

در جانب جنوبی و شمالی دو حوض از سنگ رخام با آب‎افشان، در کمال خوشگواری هست. به فاصلۀ دویست قدم از آن، عمارتی است معروف به گلدسته که همۀ آن از سنگ و آجر کاشیِ رنگین و چوب صنوبر و شمشاد و چنارِ جوهردار است، و سقفش قبۀ سرتیز دل‎آویزی دارد که دامنه‎اش فراخ، و در اطرافش ستون‎هایی از چوب عظیم، و عودِ عطرآمیز هست و در وسطش حوض هشت گوش رخامی که در بالا نام برده شد، قرار دارد.

به دور حوض، جدول پر فوارهای به جهت آب‎افشانی به نقش سینۀ باز[10]ساخته‎اند که در زیر آن و به‎دورش نشیمن‎های دلنشین  ساخته، و در زیر آن چهار حوض هست که به جدول پر فواره متصل، و از جانب بالا به گِرد آن نرده کشیده‎اند، و در حقیقت از نقش و نگار و آیینه‎های بسیار، مانند آسمان پر ستاره است.
در اطراف چهار خیابانش چنار و صنوبر و سفیددار و عرعر کاشته‎اند، و در جوانبش گلزارهای پر گل و ریحان و سبزه و سه‎برگه هست که در فصل‎های چهارگانه، در هر فصلی بی‎درنگ، به گل‎های رنگارنگ و پر از بوی مناسبِ آن فصل آراسته و پیراسته میشوند. به‎دور گلزارها درختان شکوفه‎آور با میوه‌های گوناگونِ بسیار [کاشته‎اند] کهنه و نو. خواسته و درگاهش وسیع و دارای آستانه‎های عالی است. سردرش منظرهای دارد باشکوه با ملحقات و افزوده‎هایی موزون و با نقش و نگار.

آن ذات اقدس، آن نفسِ مقدّس، مخصوصِ نفسِ نفیسِ خویش امر و مقرر فرمود تا حریم پسندیده و خوش، و اندرون‎خانۀ بسیار خوب ودلکش و ممتازی به طول و عرض بیش از هزار و پانصد متر مشتمل بر پانصد ایوان و تالار و کاخ و حجرۀ تو درتوی با وزن و نظام ساختند که هر یک از آنها ده بنای وابسته داشت که بنای نهم جای چاه و حوض آب، و بنای دهم محل مستراح است، و همه پاک و پاکیزه که در آنها بوی‎های خوش نهاده‎اند.

برای ذات اقدس در وسط این بناها عمارت دلنشین بی‎نظیری به طول و عرض بیش از دویست متر در چهار طبقه، با حجره‎ها و کاخ‎ها و غرفه‎ها و منظره‎ها و زاویه‎های بزرگ و کوچکِ تو در تو، با نقش و نگار و آینه و زینت‎های بسیار ساختند.

از جانب شرقی تالاری با چهل‎ستون ساختند که همۀ در و دیوار و سقف و ستون‎هایش منقش و مصور به طلای نابِ کانی و لاجورد بدخشانی و آیینه‎های لطیفِ روحانی بود. رو به‎روی چهل‎ستون مذکور، دریاچه‎ای به طول بیش از پانصد متر و عرض بیش از سیصد متر، با نشیمنی در میان آن به طول و عرض بیش از سه متر ساختند با حوض کوچکی از سنگ یَشم در میانش.

در بخش بعدی می پردازیم به داستان این حوض یشم و فعالیت‎های شاهانه ای که حول و حوش آن انجام میشد.




[1]قطیف و لحسا نام دو جزیره است در خلیج فارس.
[2] شهر سبز، محل تولد امیر تیمور گورکانی یکی از شهرهای تاریخی ازبکستان کنونی است که در گذشته بخشی از  ایران بوده ‌است.
[3] . نام کهن پکن (بیجینگ).
[4] . جاهایی که متعلق به قوم اسلاو بوده است.
[5] . "ارم ذاتالعماد" در قرآن هم آمده است. زمخشری آن را مکانی میداند که شدّاد ابن عاد در رقابت با بهشت ساخت. بعضی آن را در اسکندریه، و بعضی در یمن دانستهاند.
[6] . اندازۀ جریب در زمانها و جاهای مختلف متفاوت بوده است. در ویکی پدیا آمده است: " در ایران دوره صفویه، هر جریب معادل ۹۵۶ متر مربع بوده است."
[7]. مساحت باغ چهلستون که رستمالحکما آن را هزار ذرع در هزار ذرع نوشته که بیش از یک میلیون مترمربع میشود، در واقع شصت و هفت هزار متر مربع است که اگر آن را مربع فرض کنیم، هر ضلع آن چیزی حدود دویست و شصت متر است. میشود گفت که در سراسر کتاب عددها تخمینی و اغراقآمیز هستند.
[8] . عالی قاپو.
[9] . رستم الحکما تا مرغوبی چیزها را نشان بدهد، از واژۀ "آبدار" به فراوانی استفاده کرده است.

هیچ نظری موجود نیست: